Tag: Oraza

Oraza tutmagyň esasy edepleri aşakdakylardyr:

Selärlik üçin oýanmak. Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) bir hadysynda şeýle buýurýar: “Selärlik  üçin oýanyň, sebäbi selärlik üçin oýanmakda/selärlikde  naharlanmakda bereket bardyr.” (Buhari, Sawm 20; Muslim, Siýam 45). Başga bir hadysynda bolsa şeýle diýilýär: “Selärlik nahary bilen gündiz tutjak orazaňyz üçin güýç alýarsyňyz; öýlän ukusy — Kaýlula — bilen hem tehejjüd namazy üçin güýç alýarsyňyz.” (Ibn Maja, Siýam 22). Selärlik nahary adama oraza tutmaga güýç berýär we orazany aňsatlaşdyrýar.

Selärligi giç iýmek we wagty gelende agzy açmak, ýagny gün ýaşandan soň dessine agzaçar etmek. Bir hadysda: “Adamlar agzaçar etmek üçin howlugyp, selärlik naharyny gijikdirdigiçe, hemişe ýagşylykda ýaşarlar” diýilýär. Bir hadysy kudside bolsa: “Meniň bendelerimiň iň söýgülisi agzaçary dessine edýändir” diýilýär.

Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) agzyny açman agşam namazyny okamazdy. Ol bir ýa-da iki hurma iýip — hurma ýok bolsa birnäçe ýudum suw içip — namazyny okaýardy we namazdan soň esasy naharyny iýýärdi. Selärligi näçe wagt gijikdirip boljakdygy barada Zeýd ibn Sabitiň (Allah ondan razy bolsun) şeýle rowaýaty ölçeg bolup biler:

“Biz Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) bilen selärlik nahary iýdik. Soňra ertir namazyny okadyk.” Enes sorady: “Selärlik bilen ertir namazynyň arasynda näçe wagt bardy?” — “Elli aýat okamaga ýeterlik wagt.”*

Bu wagt takmynan 15–20 minut bolup, Hakga süresiniň (52 aýat) ýa-da Mursalat süresiniň (50 aýat) okalyşyna deňdir. Bu rowaýata esaslanyp, alymlar imsak wagtyndan 15–20 minut öň iýip-içmegiň bes edilmegini hökm etdiler.

Agzaçarda doga okamak. Agyz açylanda şu dogany okamak sünnetdir:

“Allahumme leke sumtu wa bike ämentü we aleýke tewekkeltü wa ala rizkike eftartü.”

Manysy: “Eý Allahym! Men diňe Seniň razylygyň üçin oraza tutdum. Saňa ynandym, Saňa bil bagladym we Seniň beren ryzkyň bilen agzymy açdym.”

Orazany hurma ýaly süýji iýmit bilen, hurma ýok bolsa suw bilen açmak.

Ähli duýgulara oraza tutdurmak. Orazanyň möhüm tarapy diňe aşgazany däl, eýsem ähli duýgulary hem oraza tutdurmakdyr. Ynsanyň gözleri, gulaklary, ýüregi, hyýaly we pikirleri bar. Oraza tutýan adam bularyň hemmesini boş we gadagan edilen zatlardan saklamaly hem-de her birini özüne mahsus ybadat we gulluk borjuna gönükdirmeli. Dili ýalan sözden, gybatdan, gödek we gelşiksiz gepden uzak saklamaly; ony Gurhan okamak, zikir, tespih, salawat we istigfar bilen meşgul etmeli. Gözleri gadagan zatlara seretmekden, gulaklary ýamanlygy eşitmekden saklamaly; gözleri oýlanmaga, gulaklary bolsa hakykaty we Gurhany diňlemäge gönükdirmeli.

Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) bu barada şeýle buýurýar: “Kim ýalan sözlemegi we ýalan bilen hereket etmegi taşlamasa, Allahyň öňünde onuň iýmekden we içmekden saklanmagynyň gymmaty bolmaz.”

Başga bir hadysda bolsa: “Bäş zat orazanyň sogabyny aýyrýar: ýalan sözlemek, gybat etmek, töhmet atmak, ýalan ýere ant içmek we gadagan zatlara höwes bilen seretmek.”

Ibn Hajar bu barada şeýle diýýär: “Doly we kämil agyz beklemek — Allahyň gadagan eden ähli günälerinden we zatlaryndan gaça durmakdyr.”

Agşam we selärlikde aşa köp iýmekden saklanmak. Aşgazany doly doldurmazlyk hem orazanyň edeplerinden biridir. Oraza tutmagyň maksatlarynyň biri — beden we ruha dynç bermek, ýyllyk arassalanmaga we dikelmäge mümkinçilik döretmekdir. Agşama çenli iýmän durup, soňra azan eşidilen dessine saçaga howlukmaç ýapyşyp, ählisini iýip-içmek — edebe hem, beden saglygyna hem ters gelýär. Iýmit siňdiriş agzalary şeýle agram astynda jebir çekýär. Şonuň üçin selärlik we agzaçar wagtynda saçakdakylaryň hemmesini iýmäge çalyşmaly däl; orazanyň hikmetine laýyklykda az we peýdaly iýmitler iýmeli.

Bereketli Remezan aýynda ähli möminler has köp ybadat etmeli, Allahyň çäksiz nygmatlary üçin ýürekden şükür etmeli we haýyr-sahawat işlerine has köp üns bermeli. Bu aýda Gurhan okamak we diňlemek uly sogapdyr. Gurhan okamagy bilýänler ony köp okamaly we Remezan aýynda doly okamaga — hatyma — çalyşmaly; okamagy bilmeýänler bolsa metjitlere baryp, owadan sesli hafyzlaryň tiläwetini diňlemeli. Diňe şeýle etmek bilen bereketli Remezan aýyna mynasyp hormat görkezilip bilner.

Migren ýaly dowamly agyrylardan ejir çekýänler üçin agyz beklemek käwagt agyrynyň güýçlenmegine sebäp bolup biler. Bu agyryların bir bölegi fiziki maşklar ýa-da beýleki çäreler arkaly ýeňilleşdirilip bilnýär; ýöne käbir ýagdaýlarda agyz beklemegi ep-esli kynlaşdyryp biler. Şonuň üçin migreni agyr geçýän adamlar üçin oraza tutmak hakykatdan hem çylşyrymly mesele bolup biler.

Şu ýagdaýda, eger migren agyrysy gideren ýa-da ýeňilleşdirilen bolmasa we adamyň ýagdaýyny hasam ýaramazlaşdyrýan bolsa, ol öz ýagdaýyna görä orazasyny bozup, soňra onuň kazasyny tutup biler.

Ybadat diňe Allahyň razylygyny gazanmak niýeti bilen edilýär. Allahyň razylygyndan başga maksat garyşanda, yhlas howp astyna düşýär we ybadat öz manysyny ýitirýär. Şonuň üçin ähli hereketlerde, esasan hem ybadatlarda, diňe Allahyň razy bolmagyny niýet etmäge çalyşmak wajypdyr.

Şu sebäpden, oraza tutmagy perhiz maksady bilen ulanmak we muny ybadat hökmünde görkezmek — yhlas düşünjesine ters gelýändigi üçin — dini taýdan dogry däldir. Çünki oraza diňe sap ybadat niýeti bilen tutulýar. Şeýle-de bolsa, oraza netijesinde adam horlansa, munuň özi zelel däldir. Sebäbi ybadatlar nefsini terbiýelemäge, şeýle hem ynsan saglygyna oňaýly täsir edýär. Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle buýurýar:

“Adam ogly aşgazanyndan has erbet gap doldurmaýar. Az nahar adama ýeterlikdir. Emma köpräk iýjek bolsa, aşgazanynyň üçden birini iýmite, üçden birini suwa we üçden birini dem almaga goýsun.” (Tirmizi, Zühd 47)

“Gägirmegiňizi azaldyň. Sebäbi bu dünýäde iň dok bolanlar kyýamat güni iň aç boljakdyrlar.” (Tirmizi, Kyýamat 38)

“Ymmatym üçin iň köp gorkýan zatlarym: garyn ýagynyň artmagy, aşa köp uky, ýaltalyk we imanyň gowşamagydyr.” (Ali al-Muttaki, Kanzul-Ummal 3/185)

Bu hadyslardan ugur alyp, adam şeýle pikir edip biler: “Dinim aşa köp iýmegi we onuň netijesi bolan semizligi halamaýar; munuň çäresi bolsa az iýmekdir. Oraza tutmak bu ýolda has ýokary derejedir. Oraza arkaly hem nefsimi terbiýelemeli, hem-de Allahyň maňa emanat eden bu bedenimi sagdyn we güýçli saklamalydyryn.” Eger adam şu niýet bilen oraza tutsa, oňa hem orazanyň sogabyny, hem-de bedenini sagdyn saklamagyň sogabyny gazanjakdygyna umyt edilýär. Şol bir wagtda ol semremez, hatda horlanyp hem biler.

Gysgaça aýdylanda, bu meselede kesgitleýji faktor — adamyň niýetidir.

Eger kimdir biri agyz bekländen soň duýdansyz kesellese — meselem, sowuklama ýa-da güýçli beden agyrylary — we düşekden turup bilmejek derejä gelse, orazasyny bozup bilermi? Ertesi gün derman içmek üçin agyz beklemese bolarmy? Bu ýagdaýlara nähili çemeleşilmelidigini we olaryň dini netijeleri barada aşakda giňişleýin düşündiriş berilýär.

Gurhanda syrkawlara oraza tutmazlyga şeýle rugsat berilýär:

فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَر۪يضًا اَوْ عَلٰى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ اَيَّامٍ اُخَرَۜ

“Sizden kim şol günlerde kesellän ýa-da syýahat eden bolsa, ol başga günlerde tutmadyk günleriniň sanynça oraza tutsyn.” (Bakara, 2/184)

Oraza tutmazlyga rugsat berýän kesel ýagdaýy Gurhan we Sünnetde kesgitli çäklere girizilmändir. Keseliň agyr ýa-da ýeňil bolmagy, keseliň adamy güniň dowamynda ejizledip orazany kynlaşdyrmagy ýa-da kynlaşdyrmazlygy arasynda berk tapawut goýulmandyr. Keseliň oraza tutmazlyga esas bolýan derejede agyr bolup-bolmazlygy esasan adamyň öz garaýşyna goýlupdyr.

Şeýle-de bolsa, alymlaryň bu meselede nygtaýan ýörelgeleri şulardyr: eger kimdir biri keselinden ejizläp, şol gün orazasyny tamamlamakda kynçylyk çekýän bolsa; ýa-da orazany dowam etdirmegiň ýagdaýyny hasam ýaramazlaşdyrjakdygyna ynanýan bolsa; ýa-da keseliň uzaga çekjeginden ýa-da güýçlenjeginden howatyrlanýan bolsa — onda ol orazasyny bozup, soňra tutup bilmedik günleriniň kazasyny ödäp biler.

Ýeňilräk keseller üçin bu adamyň öz kararyna bagly bolup biler. Uzak wagtlap dowam edýän agyr kesellerde bolsa hünärmen lukmanyň maslahatyna eýermek iň dogrysydyr. Käbir ýagdaýlarda hassanyň öz tejribesi hem ýeterlik bolup biler. Mysal üçin, süýji keselinden ejir çekýän adam öz ýagdaýyny eýýäm bilýändigi üçin, orazanyň özüne nähili täsir edýändigini baha berip bilýär; şonuň üçin onuň öz çaklamasy ýeterli hasaplanyp bilner.

Eger keseliň täsiri şol gün we indiki birnäçe gün dowam etse, adam agyz beklemän biler. Esasan hem, lukmanyň bellän dermanlary dowam etdirilmeli bolsa, beden sagalýança oraza yza süýşürilip bilner. Soragyňyzdaky “ertesi gün” meselesi hem hut şu çäkde seredilmelidir: eger adam derman içmeli bolsa we içmezligi keseliň gaýtadan tutmagyna ýa-da ýaramazlaşmagyna esas bolup biljek bolsa, ol ertesi gün hem agyz beklemän biler.

Jemläp aýtsak, syrkaw adam öz keseliniň ýagdaýyna görä oraza tutup-tutmazlygy barada karar berip biler. Agyr keseli bolanlar, öz ýagdaýyna ynamly bolmasalar, hünärmen lukmana ýüz tutmak iň dogry çäredir.

Remezanda bilgeşleýin oraza tutmazlygyň hökümi diňe sypdyrylan orazanyň kazasyny tutmakmy, ýa-da keffara jezasyny çekmekmi? Mysal üçin, bir hepde oraza tutup, soňra selärlige turup bilmändigi üçin bir gün oraza tutmaga niýet etmeýän adamyň hökümi nähili?

Eger kimdir biri parz bolan orazany sebäpsiz ýere tutmasa, uly günä etmiş bolar. Selärlige turup bilmezlik ýaly ýagdaýlar dinde kabul edilýän sebäp hasaplanmaz.

Şeýle-de bolsa, eger kimdir biri öňki gijesi oraza tutmajagyna karar berip tutmasa, oňa keffara jezasy gerek däldir — şol günüň kazasyny soňra tutmagy ýeterlikdir. Keffara jezasy diňe niýet edilip başlanan orazanyň bilgeşleýin bozulan ýagdaýynda wajyp bolýar.

Yslam fykhy taýdan şeýle bolsa-da, her bir musulman Remezan orazasyny ýerine ýetirmekde nefsiniň isleglerine boýun egmezlige çalyşmalydyr. Sebäbi bu — her kişiniň Beýik Allahyň öňündäki mukaddes borjudyr.

Gurhanda we hadyslarda Remezan orazasynyň ähmiýeti şeýle nygtalýar:

“Kim Remezanda sogabyna ynanyp we sogabyny Allahdan umyt edip agyz beklese, onuň geçmiş günäleri bagyşlanar.” (Buhari, Iman 28; Muslim, Salat al-Musafirin 176)

“Adamzadyň orazadan başga her bir amaly özi üçindir. Oraza bolsa Meniň üçindir we Men ony Özüm sylaglaryn.” (Buhari, Sawm 9; Muslim, Siýam 163)

“Oraza tutýan adam iýmekden, içmekden we şöhwetden diňe Meniň üçin saklanýar. Şonuň üçin Men ony sylaglaryn. Ýagşylygyň sylagy on essedir.” (Buhari, Sawm 2)

Oraza Yslamda iň möhüm ybadatlaryň biridir. Gurhanyň köp aýatlarynda oraza tutmagyň wajyplygy nygtalýar we belli günäler üçin keffara hökmünde agyr jezalar bellenilýär: käbir günäler üçin 60 günlük, beýlekileri üçin bolsa 3 günlük keffara oraza tutmak tabşyrylýar. Oraza günäleri ýuwýan, adamy arassalaýan we ruhy taýdan belende galdyrýan mukaddes ybadatdyr.

Gysgaça aýdylanda, musulmanyň diniň ykrar eden sebäplerinden başga bahana bilen Remezan orazasyny tutmazlygy uly günädyr. Oraza tutmagy öňünden niýet etsin ýa-da etmesin, sebäpsiz tutmazlyk — Allahyň öňündäki borjuny ýerine ýetirmezlikdir. Şonuň üçin “Oraza tutmagy niýet etmese, keffara gerek däldir, diýmek bu uly günä däldir” diýen düşünje nädogrudyr we dini taýdan ýalňyş baha bermekdir.

Agşam namazynyň wagty giren dessine agyz bekleýän adamyň agzyny açmagy sünnetdir. Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem) namazdan öň birnäçe hurma bilen, eger hurma tapyp bilmese, birki ýudum suw bilen agzyny açardy. (Ebu Dawut, Sawm 21; Tirmizi, Sawm 10)

Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem) hadyslarynyň birinde şeýle buýurýar:

“Adamlar agzaçary ir etmegi dowam etdigiçe, ýagşylyk ýolundadyrlar.” (Buhari, Sawm 45; Muslim, Siýam 48)

Wagty gelende agyz bekleýän adamyň dessine agzyny açmagyny ündemegi, Pygamberimiziň (sallallahu aleýhi we sellem) ymmata bolan rehim-şepagatyny açyk görkezýär. Şeýle hem, bu Allahyň çakylygyna howlukmagy we biperwaýlyga ýol bermezligi aňladýar. Şonuň üçin Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem) ümmetini agzaçary dessine etmäge, hatda ony gözüniň nury bolan namazdan hem öň tutmaga höweslendirdi.

Eger namaz wagty gelip, nahar eýýäm taýýar bolsa, adamyň dykgaty iýmite gitmez we namazdaky yhlasy zyýan çekmez ýaly, ilki iýip, soňra namaz okamagyň has dogrudygy barada hadyslar hem bar. (Buhari, Azan 42; Muslim, Masajid 64–67)

Bularyň hemmesine esaslanyp, şulary aýtmak bolar: Eger nahar taýýar bolsa, ony sowatmazlyk we namazda dykgaty doly jemlemek üçin ilki iýmek has dogrudyr. Eger nahar heniz taýýar bolmasa we uzak wagt aljakdygy çak edilse — bu sebäpli agşam namazy ep-esli gijikjek bolsa — ilki hurma ýaly ýeňil bir zat bilen agzaçar etmek, soňra namazy okamak we namazdan soň iftar naharyny iýmek has mynasybydyr. Nahary şoňa görä öňünden taýýarlap, namazy gijikdirmezlik gerekdir.