Ylmyhal

Tag: Allah

  • Allahyň Sypatlary

    Allahyň Sypatlary

    Allahutagala barasynda kabul edilmegi wajyp bolan kemal sypatlar iki görnüşdedir:

    1. Selbi sypatlar,

    2. Subuty sypatlar.

    Allahyñ zaty (selbi) sypatlary

    Allahyň öz zaty bilen bütewi, Ondan aýry kabul edilmeýän sypatlarydyr.

    Wujud – bar bolmaklyk diýmekdir. Eger Allah bolmadyk bolsa onda hiç bir zat bolmazdy. Älemleriň barlygy, Onuň barlygyna iň beýik şaýatdyr. Onuň barlygy öz-özündendir we mutlakdyr, ýoklygy mümkin däldir. Şonuň üçin Oňa ‘Wajibul Wujud’ diýilýär.

    Kydem – barlygynyt başlangyjy ýok diýmekdir. Allah gadymydyr, ezelidir, ýagny, Ol ýokka, soň bar edilen däldir. Zamany we mekany ýaradan Oldyr. Ol, zamanyň we mekanyň daşyndadyr.

    Beka – barlygynyň soňy bolmadyk, müdimi bolan diýmekdir. Allah ebedidir we bakydyr.

    Wahdaniýet – bir we ýeke-täk diýmekdir. Allah zatynda, sypatlarynda we amallarynda ýeke-täkdir. Ol böleklerden döremändir. Ol madda hem däldir. Ony meňzedere zat hem ýokdyr. Ol deňsiz, taýsyzdyr. Şonuň üçin Onuň şärigi ýokdyr. Eger birden köp ilah, taňry bolan bolsa, älemin nyzamy bolmazdy.

    Yslam dininde, hatda ähli hak dinlerde towhyd, ýagny, Allahyň birligi akydasy iman esaslarynyň we tutuş dini ynançlaryň düýbüni tutýar. Kalpda towhyd akydasy bolmazdan Allahyň dergähinde hiç hili ynanç, amal kabul däldir. Şol sebäpli, yslam dini adamzat üçin towhyd ynanjyny ähli zatdan öňde goýýar. Ähli adamzady Allahy ýeke-täk bilmäge, Onut şäriginit ýokdugyny ykrar etmäge çagyrýar. Hak dinler bilen batyl dinleri bir-birinden tapawutlandyrýan iň möhüm esas hem şudur.

    Muhalefettin lilhawadis – sonradan dörän hiç bir zada meñzemezlikdir. Allahutagala ne zatynda, ne sypatynda öz yaradan İpi  zatlaryna meñzemeýär. Biz Allahy nähilidir diýip oýlansak oýlanaly, ™  Ol ýadymyza düşjek we hyýalymyza gelip biljek ähli zatdan başgadyr. “Oña hiç zat meñzeýän däldir, Ol her bir zady eşidýän we görýändir,” (Şura, 11), aýaty bu hakykaty beýan edýär.

    Kyýam binefsihi – Allahutagalanyñ zatynyñ barlygynyñ özünden bolmagy diýmekdir. Ol wajibul wujutdyr. Allahyn barlygy öz zaty bilendir. Allahy kim ýaratdy diýip soralmaz. Eger Ony ýaradan biri bolsady Ol Allah bolup bilmezdi. Allah Sameddir, hiç zata mätäç bolmadyk we ähli mätäçleriñ zerurlyklaryny üpjün edýän Sameddir.

    Allahyñ subuty sypatlary

    Ýokarda hem belleýişimiz ýaly, şu görnüp duran älem we onuñ içindäki ähli barlyk ALLAHYŇ barlygynyñ delilleridir. Bu delilleri şeýle sanamak mümkin.

    Hayat – dirilik diýmekdir. Allah Haýýu Kaýýumdyr, ýagny, Ol diridir, ähli zady dirildýän we olaryñ durmuşyny dowam etdirýändir. Diri bolmadyk bir zadyñ bilmegi, dilemegi, döretmegi mümkin däldir. Şonuñ üçin Allahyñ ylym, erada, gudrat sypaty bolany üçin haýat sypaty hem bardyr.

    Ylym – Allah her bir zady bilýändir. Ol Alimdir, Onuñ ylmy hemme zady gurşandyr. Onuñ ylmy artmaz hem, kemelmez hem. Çünki, Onuñ ylmy ezeli we ebedidir. Ýaradyjynyñ bir zady ýaradyp bilmegi üçin ilki bilen ylym eýesi bolmagy hökmandyr. Ylym eýesi bolmak üçinem, semig, basar we kelam sypatyna eýe bolmak zerurdyr. Çünki körlük, kerlik we lallyk uly nogsandyr. Şeýle nogsanlary bolan kör kuwwatlar ilah we ýaradyjy bolup bilmez.

    Erada – islemek, ygtyýar etmek diýmek. Onuñ eradasy ezelidir. Ol edýän işlerine erkindir. Onu haýsy-da bolsa bir işi etmäge mejbur etjek güýç ýokdyr. Allahyñ isleýän zady hökman bolar we Onun islemedigi bolmaz.

    Gudrat – güýç-kuwwat diýmekdir. Allah ezeli ylmy, eradasy bilen her bir zady etmäge we ýaratmaga kadyrdyr. Onun gudraty çäksizdir, güçji hemme zada ýeter. Çünki, islänini bir pursatda ýerine ýetirip bilmeýän barlyk, âlemlerin ilahy bolup bilmez.

    Semig – eşitmek diýmekdir. Allahyñ eşitgirligi mahluklaryn eşidişi ýaly çäkli we kemter däldir. Allahutagala ähli zady eşitýär, iñ gizlin we äşgär sesler, hereketler Oña eşidilmän galmaýar. Ol eşitmek üçin hiç bir gural ulanmaýar.

    Basar – görmek diýmek. Allahyn eşitgirligi ýaly, görgürligi üçin hem uzaklyk-ýakynlyk, gizlinlik-äşgärlik, karankylyk-ýagtylyk ýaly zatlar päsgel bermeýär. Ol içimizdäki pyşyrdylary, ýüregimizden we köñlümizden aýdýan dogalarymyza çenli eşidýär. Olara hikmetine laýyk jogap berýär.

    Kelam – bir manyny görkezýän, bir maksady añladýan söz diýmekdir. Allah gürlemek üçin, sese, harpa, söze ýa-da sözleme mätäç däldir. Allahutagala gadym kelamyny islän wagty, şanyna laýyk şekilde, meleklerine eşitdirýär, bildirýär we düşündirýär. Käbir pygamberlere iberilen kitaplar, wahy, ylham hem Allahyn kelam sypatynyn tejellisidir.

    Tekwin – döretmek, ýaratmak diýmekdir. Tekwin sypaty gudrat sypatynyñ içinde şertli görnüşdedir. Allahutagalanyñ bu älemleri ýaratmagy, ýok etmegi, gullaryna dirilik berip ýaşatmagy, olary ryzyklandyrmagy, soñra öldürip başga äläme ibermegi tekwin sypatynyñ tejellisidir. Kur’any Kerimde bu barada şeýle aýdylýar. “Allah bir zadyn bolmagyny islese, oña ‘bol’ diýer, ol hem derrew bolar,” (Yasin, 82)

  • Allaha Iman

    Allaha Iman

    Allaha iman – Allahutagalanyñ barlygyna, ýeke-täkligine ynanmak hem-de Ony sypatlary we gözel atlary bilen doly tanamakdyr.

    Allahyñ barlygy hakykaty we Onyñ sypatlary barada ynsan, akyly bilen anyk maglumata ýetmegi mümkin däldir. Bu meselede iñ dogrusu, wahý üstü bilen emredilenleri kabul etmek we ynanmakdyr. Mysal üçin, Bir jaýda oturýan mahalymyz gapymyz kakylýar. Gapynyñ kakylanyny eşidenleriñ käbiri, derrew gapyny kakan kişi barada dürli pikir we oylanmalar aýdyp başlaýar. Kabirleri bolsa, gapynyñ kakylmagy bilen o taýda birinin bardygyny kabul edýär, emma, onyñ kim we nähili biridigini suratlandyrmagyñ mümkin däldigini aýdýarlar. Şol şahsyñ kimdigi, diñe gapyny açmak bilen ýa-da gapyny kakmak bilen özüniñ kimdigini tanatmak isleýän kişi tarapyndan mümkindir. Bu akyly ýerlikli peýdalanmak diýmekdir.

    Ynha, mysalda görlüşi ýaly, ynsan Allahy eserlerinden, ýaradan zatlaryndan tanar. Ynsan ybrat nazary bilen seredende älemde Allahyñ müñbir adyny we atlaryndan dörän sypatlaryny tanar. Ýagny, Allah atlary (esmasy) bilen aç-açan bilinen, sypatlary bilen oýlanylyp-düşünilen we tanalandyr. Emma, ynsan Allahy doly tanap bilmekden ejizdir, Ony doly ýagdaýda diñe wyjdanynda duýar.

    Allaha iman getirmek imanyñ esaslarynyñ ilkinjisidir.

    Allahutagala tutuş älemleri ýokdan bar eden, deñi-taýy bolmadyk, ähli kemal sypatlara eýe, ýeke-täk Ýaradyjydyr. Her musulmanyñ Allahyñ kemal sypatlaryñ ählisine eýedigine, nogsanlaryñ ählisinden daşdadygyna ynanmagy parzdyr.

  • IMAN

    IMAN

    «Iman kalp bilen tassyk, dil bilen ykrardyr.»

    Ymamy agzam Ebu Hanife

    1. IMAN NÂME?

    Iman sözi, bir zada ynanmak, bir zady tassyklamak, bir kişinin aýdanlaryny kabul etmek diýmekdir. «Iman» sözi ygtykat bilen hem manydaş bolup, teslim bolmak – boýun egmek manysyny hem öz içine alýar. Imanyň dini manysy, Allahyň barlygyna, Onyň bir we ýeke-täkdigine, Hezreti Muhammet sallallahu aleýhi wesellemiň Onyň resuludygyna, Pygamberimiziň wahý arkaly Allah tarapyndan getiren zatlarynyň ählisine şübhesiz ynanmakdyr.

    Imanyň gömüşleri

    Imanyň ijmali we tafsili derejeleri bardyr. Ijmali iman – “Lä ilähe illala:h Muhammedür-Resu:lulla:h” kelimeýi towhyd jümlesini dil bilen ykrar, kalp bilen tassyk edip şübhesiz ynanmakdyr.

    Tafsili iman – Allaha, meleklerine, kitaplaryna, pygamberlerine, ahyret günine, kaza we kadere (ýazgyta), haýyr we şeriň Allahdandygyna, öleniňden soň haşr gününde tazeden direlmäge, jennet wejehennemiň hakdygyna ynanmakdyr. Başgaça aýdylanda, tafsili iman – imanyň alty şertini esas edinip, diniň parz, wajyp, halal we haram saýylýan zatlary barada ähli buýruklaryny gitişleýin öwrenip ynanmakdyr.

    Imanyň artmagy ýa-da kemelmegi

    Iman, kişiden kişä üýtgäp biler.

    Bir kişi “Lä ilähe fflalkh, Mühammedür-Resu:lulla:h” diýeniňden soňra, eger ýüregi bilen ykrar we tassyk eden bolsa, “Eý iman edenler!” diýip gelýän ähli buýruklary ýerine ýetirmegi, gadaganlyklardan daş durmagy hökmandyr, hatda dinit ähli düzgünlerini we imandan bedenin agzalaryna düşen parzlary berjaý etmäge borçlydyr. Şeýlelikde ol kalbyndaky imanyny güýçlendirer.

    Ynsan hemişe şol bir bolşyny saklap bilmez. Nebsine we şeytana uýup gadaganlyklaryn çäginden geçer, buýruklary ýerine ýetirmez, kalbynda imany şol bir derejede duýman wagtlary hem bolup biler. Bu hem imanyn egsilendigini we ejizleýändigini anladýar. Şeýlelikde iman, güýçli ýa-da ejiz bolmak taýyndan iki görnüşe bölünýär

    Taklidi iman – oýlanman, derñemän, dine töweregini ýa-da birini taklid etmek, ýagny, ona eýermek netijesinde döreýän imandyr. Şeýle imanly kişi şübheden arassalanyp bilmeýär. Pitne we fesad asyry bolan ahyrzamanda imany taklidi bolanlar mümin bolup oýanyp, käfir bolup agşam uka gitmegi, käfir bolup oýanyp, mümin halda agşama barmagy, şübhä gark bolup ýaşamagy ähtimaldyr. Beýle kişilerin köpüsi hakykata laýyk ýaşaman ahyrete barýar. Şeýle hala düşmekden Allah gorasyn!

    Tahkiki iman – Imana degişli ähli meseleleri dernäp öwrenmek, bilmek, şona görä ýaşamak, tahkyky imana ýetirýän Kur’any Kerimi we onun tefsirinden ybarat bolan imana degişli eserleri könül berip okamak, hezreti Muhammed sallallahu aleýhi wesellem bilen dört çaryýarlaryn hal we hereketlerini öwrenip, olary özüne nusga edinmekdir.

    Iman – Allahyñ barlygyna, Onyñ bir we ýeke-täkdigine, Hezreti Muhammet sallallahu aleyhi wesellemiñ Onyñ resuludygyna ynanmakdyr.

    Iman we amal gatnaşygy

    Iman bilen amal arasynda göni gatnaşyk bardyr.

    Iman – Allahutagalanyñ dinini kalp bilen kabul etmek, ýagny, Resulullahyñ bildiren zatlaryny kalp bilen gümansyz tassyk etmekdir. Bu imanyñ nazary görnüşidir. Amal etmek bolsa imanyñ amaly görnüşidir. Şonuñ üçin imanyny kalbynda gizleýän kişi Allahutagalanyñ ýanynda Mü’min saýylsa-da, imanyny söz, hereket we amallary bilen subut etmese, ýagdaýy beýleki musulmanlara näbelli bolup galýar we onuñ musulmandygyna şaýat bolunmaýar.

    Imanyñ ynsan üçin ähmiýeti

    Iman – ynsanyñ ýaradylmagynyñ sebäbidir. Ýagny, ynsan Allahy imany bilen tanamak we Oña ybadat etmek üçin ýaradylypdyr. Ynsan ýaradylyş maksadyna laýyklykda ýaşasa, ahyretde ebedi sagadata ýeter, jennete girer. Tersine ýaşan ýagdaýynda, jähenneme atylar, ebedi şowsuzlyga, betbagtlyga uçrar. Bu nukdaý nazardan iman – ynsan üçin ebedi sagadaty gazanmak wesilesi wejennetiñ açarydyr. Jennete imansyz girilmeýär. Bujähtden ynsanyñ iman getirmegi we şol imanyny soñky demine çenli ýitirmän, pese gaçyrman goramagy gerekdir.

    Sag-salamtlyk, esenlik, parahatçylyk we asudalyk ýalñyz Yslamdadyr we imandadyr. Şonuñ üçin Yslam dinini we kämil imany bize nesip eden Allaha ebedi şükür etmelidiris.